Hastalk ve zararllar iin ok uygun bir ortamn (scaklk ve rutubet asndan) olutuu seralarda ok dikkatli olmay ve bilinli mcadele yapmay unutmayalm.



Amacmz bol verim, kaliteli rn ve krl sebzecilik ise rtalt sebze hastalk ve zararllarn iyi tanmak ve iyi mcadele yapmak zorundayz.



Ite bu dersimizde seralarda nemli derecede ekonomik kayplara neden olan baz hastalk ve zararllar tanyacaz.



Unutmayalm ki ar ve bilinsiz yaplan ilalama byk ekonomik kayplara sebep olur.



SEBZELERDE BEYAZ RKLK HASTALII



BELRTILER NASIL?



Hastalk, bitkinin zellikle kkboaznda, kkboazna yakn yerlere ve daha yukar ksmlarn, u alma yerlerinde pamua benzer beyaz bir kf tabakas oluturur. Hastalanan yerde yumuak rklk olur, bitki solar ve lr. Zamanla bitkinin hastala yakalanan yerinde , dzensiz ekilli, olduka sert, dayankl yaplar meydana gelir.



ekil 1.Domates gvdesinde beyaz rklk gvde iinde dayankl dokular.



YILDAN YILA CANLI KALIR



Hastal yapan mantar yldan yla, l veya canl dokular iinde ve yaygn olarak yukarda sz edilen dayankl yaplar yoluyla geer.



HANGI SEBZELERDE ZARARLI?



Hastalk seralarda yetitirilen, domates, hyar, patlcan, biber, marul, fasulye vb. pek ok sebzede grlr.



ekil 2. Hyar gvdesinde beyaz rklk.



MCADELEDE KLTREL



NLEMLER NEMLIDR



- Seralarda iyi bir havalandrma yaplmal ve ar neme engel olunmaldr.

- Fazla sulamadan ve sk dikimden kanlmaldr.

- Hasattan sonra bitkiler sklp, imha edilmeli,w mantarn dayankl yaplarnn topraa karmas nlenmelidir.

- Salkl ve kuvvetli bitki elde etmek amacyla dengeli gbreleme yaplmaldr.













ekil 3. Patlcan kkboaznda beyaz rklk.



KMYASAL MCADELE FDELKTE BALAR!



ncelikle fidelik ve seralarda topran dezenfeksiyonuna nem verilir. Bitki ilalamasnda Procimydone 50, Iprodion 50, Vinclozolin 50 (75 g/100 It), Captan 50 (250 g/100 It) etkili maddeli ilalardan kullanlmaldr.



SEBZELERDE GR KF HASTALII



BELRTSN TANIYALIM



Hastalk bitkinin yaprak, meyve, iek ve gvdesinde belirtiler oluturur. Belirtiler nce halanm gibi bir doku yumuamas eklinde balar, daha sonra mantar hasta blge zerinde gri renkli kf rts meydana getirir.



ekil 4. Patlcanda gri kf hastal.



BEYAZ RKLK GBI MCADELE



Bu fungusun konukular, k geirii ve mcadelesi beyaz rklk hastalnda olduu gibidir.



ekil 5. Domates meyvesinde gri kf.

SERA SEBZELERINDE SOLGUNLUK HASTALIKLARI



NEML BELRTS

Hastaln belirtileri alt yapraklardan balayarak st yapraklara doru ilerleyen solma ve prsme eklindedir. Bitkinin odunsu gvde dokusunun rengi bozulur, kahverengileir. Zamanla bitki tmyle solar ve lr. Hastala neden olan funguslar toprakta yaarlar.



ekil 6. Domateste solgunluk ve gvdedeki kahverengileme (Fusarium).



DOMATES-HIYAR VE PATLICANA DKKAT!



Hastalk seralarda yetitirilen domates, hyar ve patlcanda nemli verim kayplarna neden olmaktadr. Seralarda zellikle hyarlarda grlen kk atlamalarna toprak mantarlarnn neden olduu bir hastalktr.



ekil 7. Domateste dier bir solgunluk hastal (Verticillium).



MCADELES KLTREL NLEMLERE BALIDIR



- Dayankl eitler yetitirilmelidir.

- Kark stne dikim yaplmal, sulama suyunun kkboaz evresinde birikmesi nlenmelidir.

- Dengeli gbreleme ve iyi bakm yaplmaldr.

- Sulama suyu temiz olmaldr.

- Tarlada kalan bitki artklar toplanp yaklmaldr.

- Yabanc otlar temizlenmelidir.

- Hastaln daha nce grld yerlerde dikimden nce sera topra ve fidelik ilalanmal, ekim nbeti uygulanmaldr.





ekil 8. Patlcan bitkisinde solgunluk.



ETKL LA YOK AMA



Solgunluk hastal grldkten sonra uygulanabilecek etkili bir ila bulunmamakla birlikte kk diplerine Benomyl 50, Maneb 80 (100g/100 It) Thiram 80 (200 g/100 It), Carbendazim 50 (50-100 g/100 It) etkili maddeli mantar ilalar uygulanmaktadr.



TOPRAK FMGASYONU ART



Toprak mantarlarnn neden olduu kk rklk hastalklarna kar toprak ilalamasnda metilbromid+kloropikrin (% 98+% 2) 60-100 g/m2, Basamid granulat 50-60 kg/da vb. uygulanr. Fumigasyon yaplan topran tavda olmas, scaklnn 10C'nin altnda olmamas gerekir. Fmigasyonu bilen kiilerin yapmas insan sal ve uygulamann baars asndan gereklidir. Bilgili olmayan kii kesinlikle ilalama yapmamaldr.



ekil 9. Hyarda solgunluk hastal sonucu kk atlamas.

BBERLERDE KKBOAZI YANIKLII HASTALII



BBER RETCLERNN ANA SORUNU

Bu hastalk etmenide, solgunluk hastalklarnda olduu gibi toprak kaynakldr.



Mantar gen fidelerde kerten yapar. Daha yal bitkilerde ise, bitki meyve ile ykl olduu dnemde kk boaznda meydana gelen yara veya yanklk sonucu solma, kuruma ve sonuta lm grlr. Scak ve nemli havalar hastalk geliimini tevik eder.



ekil 10. Biber fidelerinde kk boaz yankl.



KLTREL NLEMLER GEREKL



Toprakta bulunan dier mantarlarda olduu gibi bu hastalk etmeni iinde kltrel nlemlere nem verilmelidir.

- Temiz fide topranda temiz fide yetitirilmelidir.

- Sulama suyu reticinin temiz kuyu suyu olmaldr.

- Ar ve sk sulamadan kanlmaldr.

- Kark srtna dikim yaplmaldr.

- Kark boyu ksa tutulmal, bir kark dier bir karn artk suyu ile sulanmamaldr.

- Tarlann tesviye ve drenaj iyi yaplmaldr.

- Ar azotlu gbrelemeden kanlmaldr.

- Hastalk grldnde bitki derhal sklerek yaklmal, hasattan sonra da btn bitki artklar sklerek yaklmaldr.

- Toprak iyi yanm iftlik gbresi uygulamas ile organik madde ynnden zenginletirilmelidir.





ekil 11. Biber kk boaz yankl hastalnn tarladaki zarar.



YNE ETKL LACI YOK



Hastalk grldkten sonra yaplack ilalamalarla beklenilen baar salanamamakla beraber, Mancozeb 50 (200 g/da), Orthodifolatan 80 (200 g/da) ve Propamocarb 70 (250 ml/da vb. etkili maddeli. lalar kk dibine uygulanmaktadr.



SEBZELERDE ERKEN YAPRAK YANIKLII HASTALII



BELRTS TPK



Kara lekede denilen bu hastalkta yaprak lekeleri tipiktir. Genellikle alt yapraklardan balayan bu lekeler dairevi, kahverengi ve i ie halkalar eklindedir. Hasta yapraklar sararr ve derler. Bitkinin gvde, dal ve yaprak saplar zerinde elips eklinde, i ie halkal ayn lekeler oluur.



ekil 12. Domateste erken yaprak yankl belirtisi.



TOHUM-TOPRAK VE BTK ARTIKLARI LE TAINIR



Mantar, hasta bitki artklarnda, toprakta, ayrca tohum kabuu altnda klaybilir, yldan yla geite yabanc otlarda rol oynayabilir.



Hastalk domateste, ayrca patlcanda ve biberde zellikle iyi havalandrlmayan seralarda ok zarar verir.



KLTREL NLEM ARTTIR



- Temiz tohum, kullanlmal, fidelik ve seralar ar neme engel olmak iin sk sk havalandrlmaldr.

- Dengeli sulama, gbreleme ve bakm ilemleri ile bitkiler salkl tutulmaldr.

- Hastalkl fide ve bitkiler imha edilmelidir.



ekil 13. Domates yaprak sapnda erken yaprak yankl.



LALI MCADELE ETKLIDIR



Kimyasal mcadelesinde, Propined 70 (300 g/ 100 It) Metiram 80, Maneb 80, Mancozeb 80 (200 g / 100 It) Bakroksiklorid 84-85 (500 g / 100 It) etkili maddeli ilalardan biri ile bitki yzeyi tamamen ilalanmaldr.



SEBZELERDE YAPRAK KF HASTALIGI



DOMATES, BIBER VE PATLICANDA ZARARLARI



Hastalk, yapraklarn st yzeylerinde kk, ak yeil yada sarms blgeler olarak balar. Hemen sonra alt yzeyde st yzeydeki lekenin karsn zeytin rengi erguvani aras renklerde kf kitlesi kaplar. Hastalk ilerledike yapraklar kurur ve bitki lr. iek sap ve yapraklarnn hastalanmas, ieklerin meyve tutmamasna yada oluan meyvelerin dmesine neden olur. Hastalk domateste, ayrca biber ve patlcanda grlr.



ekll 14. Domates meyvesinde erken yaprak yankl.



KLTREL NLEM + LA



Bu hastaln mcadelesinde erken yaprak yankl hastalnda alnan kltrel nlemler alnmaldr. Ayrca, Maneb 80, Captan 50 (200-300 g / 100 It) etkili maddeli ilalar kullanlmaldr.



DER HASTALIKLARI HATIRLAYALIM



rtalt sebze yetitiriciliinde grlen fide kk rklkleri, zellikle hyarda grlen mildiy (sar leke), klleme, antraknoz hastalklar, domates, biber ve hyarda grlen bakteriyel hastalklarn belirtileri ve mcadele yollar ak alanda yetitirilen sebzelerde olduu gibidir.



ekil 15. Patlcan yaprak ve meyvesinde erken yaprak yankl belirtileri.



HORMON KULLANMAYIN

Hastalklarla mcadelede kimyasal ilalarn kullanm ve uygun olmayan hava koullarnda meyve tutumunu arttrmak iin hormon uygulamalar lkemiz yannda pek ok lkede yaplmaktadr. Ancak burada nemli olan hormonu ve ilac zamannda, dozuna, tavsiye edilen aralkta ve ekile uygulamaktr. Hormonun fazla ve yanl uygulamas meyvelerin eklini bozar, iini boaltr, bitkiler deforme olur.



ORGANK SEBZE



Hormon ile bytlen rnlerin insan salna zararl olduunu unutmayn. Son yllarda gelimi lkelerde hormon, ila, gbre... gibi hibir kimyasal madde kullanlmadan retilen ve Organik Sebzecilik ad verilen yetitirme yntemine hzla geilmektedir. lkemizde de meyvecilik ve sebzecilikte organik retime ilgi giderek artmaktadr. nk organik rnler yksek fiyat ile satlmakta ve geliri yksek olmaktadr.





ekil 16. Domateste yaprak kf hastal.



LA UYGULAMASI DKKAT STER



Kimyasal ilalarn fazla, yanl uygulanmas, son ilalama ile hasat arasnda beklenilmesi gereken sreye uyulmamas sonucu, rnde ila artklar kalr. Bu durum, rrn tketilmesi yoluyla insan salna zararl olur. Bu nedenlerle, sebzeleri doru ila ile zamannda, dozunda ilalamaldr.



SEBZELERDE VRUS VE VRUS BENZER HASTALIKLAR



Virs ve virs benzeri hastalk etmenleri insan ve hayvanlarda olduu gibi tm bitkilerde de eitli hastalklara neden olurlar. Bu etmenler normal k mikroskobu ile grlemeyecek derecede kk olup ancak elektron mikroskopta grlebilir.



BELRTLER OK AIK



Sebzelerde hastalk oluturan virs ve virs benzeri etmenler genellikle bitkinin lmne yada rnn kalite ve miktarnn azalmasna yol aarlar. Belirtileri u ekildedir;



Yapraklarda: renk almas, mozayk desenleri, kvrlma, buruma, klme, gevrekleme.

ieklerde: krelme, anormal ekillenme, irileme iplikleme.



Meyvelerde: klme, anormal renk ve ekillenme ya da meyve tutmama eklindedir.



Virs belirtileri, besin maddesi noksanlklar yada ila zararlar belirtileri ile kartrlabilir. Bu nedenle karar vermeden bir uzmanna dann.



ekil. 17.Biberde virs hastal belirtisi

NEML VRS HASTALII TANIYALIM



Domatesde: Tek ve ift virsl izgi hastal, ttn mozayk virs, stolbur (erkekleme),



ekil 18. Domates yapranda ttn mozaik virs belirtisi.

Biberde: biber mozayk virs,



Patlcanda: patlcan mozayk virs,



Fasulyede: fasulye adi mozayk virs, fasulye yaprak kvrcklk virs,



Baklada: benek ve solgunluk virsleri,



Hyar, kabak, kavun ve karpuzda: mozayk virs.



Patateste: patates yaprak kvrlma, izgi ve x virsleri bulunmaktadr.





ekil 19. Kavunda virus hastal belirtisi.



DAHA PEK OK VRUS HASTALII VAR



En nemlileri verilen bu hastalklar dnda daha pek oklar da bulunmakta olup soan, kereviz, lahana, marul, spanak, algam gibi dier sebzelerde de eitli virus ve virus benzeri hastalklar zarar yaparlar.



VRUS NASIL YAYILIR



Sebzelerdeki bu hastalklar genellikle, tohumla, zsu ile, vektrlerle, bulak bitki artklarndan salkl bitkilere tanabilmektir. Bu nedenle mcadelede bu hususlara dikkat etmek ve en nemlisi salkl veya sertifikal tohum kullanmak gerekmektedir.



ayet herhangi bir virus hastal bitkilere bulam ise hibir tedavi eklinin olmadn unutmaynz.



RTALTI YETTRCLINDE NEML BAZI ZARARLILAR



rtalt yetitiriciliinde (Plastik ve Cam Seralarda) zellikle sebzelerde beyaz sinek, krmz rmcekler gibi emici zararllar en nemli sorunlardan biridir. Gerektiinde ve zamannda mcadele yaplmadnda byk rn kayplarna sebep olurlar. Ekonomik neme sahip zararllar aada ksa olarak tantlmaya allmtr.



BEYAZ SINEK



NEML BR SEBZE ZARARLISIDIR



Ergin vcudu soluk sar renkte olup, kanatlar zerindeki beyaz mum tabakas nedeniyle genel olarak beyaz renkte grnr. Larvalar yapraa yapk olup effaf renktedir. Yapraklarn alt yzeyinde beslenirler. Ylda 9-10 dl verebilirler.



BTK ZSUYUNU EMER



Larva ve erginler bitki z suyunu emerek beslenirler, bitkinin zayflamasna, yapraklarn sararmasna, neden olurlar. Ayrca beslenme srasnda tatl ve yapkan bir madde salgladndan yapraklar zerinde fumajin denen mantar gelierek bitkinin grnmn bozar ve pazar deerini drr. Bunun yansra erginleri baz virus hastalklar taycsdr.



ekil 20. Ergin beyaz sinek grnm.



YNE KLTREL NLEM



Beyaz sinek k yabanc otlar zerinde geirdiinden tarla evresindeki yabanc otlarn yaklmas, gmlmesi, yok edilmesi populasyonu nemli lde azaltr. Ayrca gereinden fazla sulamadan ve fazla gbre vermeden kanlmaldr.



ILALI MCADELE KAINILMAZ ISE;



Yaprak bana ortalama 1-3 adet larva grldnde mcadeleye balanr.



lal mcadelede kullanlan ilalardan bazlarn inceleyelim



Etkili Madde doz/da

Pyridophention, 40, EC 300 ml

Amitraz, 20, EC 300 ml

Fenpropathrin, 20, EC 100 ml (Ergine kar)

Biphanate, 10, EC 70 ml (Ergine kar)

Cyhalothrin + Buprofezin 2, 10; EC 300 ml



YAPRAK PRELER



Sarms yeil veya kahverengi renkte, 2-3 mm uzunluundadr. Yapraklarn altnda bulunurlar. Yaprak pirelerinin hzl ve yan yan ileri giderek hareket etmesi tipiktir. Bitki z suyunu emerek sonuta yapraklarda beyazms, sarms daha ileri devrede kahverengi lekeler meydana gelir. Bitki zayflar ve byme yavalar. Yapraklarn kenarlar kvrlr, hatta tamamen kuruyabilir. Asl byk zarar virus tamalardr.

THRPSLER



BITKI ZSUYUNU EMER



Boylar 1 mm kadar uzunlukta dar, yass vcutlu hareketli bceklerdir. Renkleri ak sar veya sarms esmer renktedir. Kanatlar etrafnda, kirpikler bulunur. Nimf ve erginleri bitki zsuyunu emerek beslenirler. Bcek younluunun fazla olduu yerlerde yapraklarn st ksmnda yanklar oluur. Yaprak zamanla solar bklr ve beyazms bir hal alr. Buna akdamar hastal denir.



Bir yaprakta 5-10 adet Yaprak biti veya dier Thrips ve yaprak pireleri gibi emiciler grldnde mcadeleye balanr. Yaprak bitlerinin ve dier emicilerin mcadelesini ayn ilala yapmak daha ekonomiktir.



ekil 21. Ergin thrips grnm.



Bu zararllar iin kullanlan ilalar ve dozlar u ekildedir:



Etkili madde doz/da

Malathion, 20 400 ml

Malathion, 50 150 ml

Dichlorvos, 150 200 ml

Bromophos, 30 150 ml

Primicarp, 50 50 ml

Diazinon, 20 200 ml

Fenitrothion, 50 200 ml

Endoslfan, 32, 9 200 ml veya g

Carbarly, 50 250 g



MCADELE AYNI



rtalt yetitiriciliinde karlalan nemli zararllarn hepsi bunlar deildir. Akta sebzecilik dersimizde rendiimiz btn hastalk ve zararllar seralarda sorun olabilirken, burada rendiimiz hastalk ve zararllarda ak tarla retiminde sorun olabilmektedir.



Hastalk ve zararl ister akta, ister serada olsun mcadele ekli ayndr. Ancak rtalt retimi daha ok dikkat ve zen ister